1 İslam felsefesine girişFelasife ve Hikmetİslam Felsefesinin Doğuşuna Etki Eden Faktörlerİslam Felsefesinin KaynaklarıKuran ve HadisYunan Felsefesi2 İlk İslam Filozofu Kindî: Felsefe ve Hakikat, Metafiziği ve EtiğiOnu ilk İslam filozofu yapan özelliklerİslam teolojisi veya kelamdan felsefeye geçişte KindîKitâb fi'l-felsefeti'l-ûlâFelsefenin hakikatleriyle peygamberlerin mesajları arasında içerik bakımından hiçbir farklılık bulunmamasıFelsefenin her gerçeğin sebebi olan ‘ilk Gerçek'in bilgisi olmasıNizam Delili ya da Düzen ve Amaç Kanıtı ve Kozmolojik delilin İslam felsefesindeki versiyonu olan Hudus deliliTanrının varlığının akıl veya felsefi argümantasyon yoluyla kanıtlanmasıRisâle fi'l-Hîle li-Def'il-AhzânKindi'ye göre gerçek mutlulukHikmet ya da bilgelik, hilm ya da itidal, adalet ve cesaret3. Ebubekir Razi: İslam İnancına Aykırı Bir İslam FilozofuAklı vahyin önüne geçirmesiFelsefeyle tıbbın aynı kaynaktan gelmesiFelsefenin hiçbir zaman bir ve aynı kalmamasıBeş Ezeli İlke ve YaradılışMadde, ruh, mekân ve zamanın da ezeli olmasıEklektik felsefi sistemiHeyulaEvrensel ruh veya dünya ruhuMaddeye form kazandırma olarak evrenin yaratılışıMaddenin bağlarından kurtulmakİnsanın ruh ve beden gibi iki bileşenden meydana gelmesiRuhun felsefe yoluyla maddeye olan bağımlılığından kurtulup, mutlak bir özgürlük haline erişmesi4. Farabi: On Akıl Teorisi, Nübüvvet Teorisi, Erdemli Şehir"İkinci Öğretmen ya da Üstad" anlamında "Muallim-i Sâni" ünvanına layık görülmesiTanrının SıfatlarıBütün varlıkların kendisinden çıktığı varlık olarak TanrıTanrı DelilleriOntolojik delilİlk Neden kanıtı veya kozmolojik delilVarlıkların nedensellik zinciriTeleolojik argüman veya düzen ve amaç kanıtıVarlıkların SınıflanmasıTanrı-Evren İlişkisiSudur Teorisiİnsan ve Etik AnlayışıAkıl kuvveti, şehvet kuvveti, hayal kuvveti, besleyici kuvvetİnsanın nihai ve en yüksek amacıFelsefi bilgelikle dini hikmetin birleşmesiPeygamber İdareci5. İbn Sina 1: Bilgi Anlayışı, İnsan ve Ruh AnlayışıFelsefeyle dinin sentezlenmesi"Eş-şeyhü'r-reîs" unvanıMantık GörüşüBütün bir varlık alanının yaratıcı ilkesi olarak Tanrının saf akıl olmasıVarlığın rasyonel ve mantıksal bir yapı sergilemesiOrta terimi kavrama kapasiteleriİnsanın nihai amacının uygun ya da doğru bir politik düzen içinde kendini gerçekleştirmesiTeorik yetkinlik veya nazari kemalEtkin Akıl veya Faal Akıl Aklın Mertebeleri: Teorik Akıl, Maddi Akıl, Bilfiil Akıl ve Müktesep Akılİnsan ve ruh anlayışıRuh-beden düalizmiCanlılık ilkesi veya harekete geçirici ilkeRuhun üç parçadan oluşmasıAkli ruhun boyutları6. İbni Sina 2: Metafiziği, Etiği ve Siyaset FelsefesiMetafiziğin beş ayrı bölümüTanrının VaroluşuZorunlu Varlık olarak Tanrının varoluşuPotansiyel tözler ile fiili tözler arasındaki ayrımıİbn Sînâ açısından türüm teorisiİbn Sînâ'da felsefeyle din arasındaki ilişkiTanrının Sıfatlarıİlk Akıl, İkinci Akıl..Faal AkılGöksel akılların Tanrıyla olan ilişkisiVarlık HiyerarşisiEtik AnlayışıAhlakın nihai amacı olan yetkinlikTemel erdemlerÖlçülülük anlayışıSiyaset ve din felsefesiPeygamberin görevi ve amacı7. İbn Miskeveyh: İslami Hümanizmin ve Psikolojinin ÖncüsüMetafiziğiTanrı-evren ilişkisiKozmik varlıkların oluşturduğu hiyerarşiİlk Muharrik olarak TanrıTanrının VaroluşuTanrının SıfatlarıTürüm Anlayışıİlahi hikmete uygun hiyerarşik bir yapıİbn Miskeveyh'in ruh anlayışıKendinden kaim bir kendilik olarak ruhun ölümsüzlüğüRuhun üç gücü ya da melekesiİki aşırı uç arasındaki ortayı gözeterek yapmak: adaletDört temel erdem ve dört büyük erdemsizlik ya da bozukluk8. Gazali: Felsefenin Sefaleti, İmanın Akılla İşi Yokturİmanı aklileştirmek onun özünü çarpıtmaktan başka hiçbir şey değildir.Gazâlî'nin içinde bulunduğu koşullarGazâlî'nin felsefe eleştirisiTehâfütü'l Felâsife (Filozofların Tutarsızlığı)Filozofların tekfir edilmeleri gerektiği kanaatiÜç gup filozof: Materyalistler (dehrîyyûn), doğalcılar (tabiîyyun) ve metafizikçiler ya da teistler (ilâhiyyun)Evrenin Ezeliliği MeselesiGazâlî'nin saldırdığı üç kabul ya da öncülTanrının yaratma özgürlüğüTanrının Bilgisinin Ne'liğiNedensellik Görüşü- Ardışıklık İlişkisiMucize savunusuTasavvuf anlayışıVar olan sadece O'dur; yalnız O haktır ve başka her şey batıldırTanrının sıfatları aklen bilinemezHakkın hakikatinin kalpte tecelli etmesi: keşf9. İbn Meserre ve İbn Bacce: Endülüs Felsefesinin Öncüleriİbn Meserre:Akıl ile vahyin bağdaşabilirliğiTanrının işaretleri üzerinde düşünmek suretiyle, hakikatin bilgisine adım adım yükselmekDuyular yoluyla kavranamayan akledilir gerçekliğin bilimi ve gözle görülebilir olan duyusal gerçekliğin bilimiTanrının birliği felsefi olarak ne anlama gelir?Evrensel ya da Külli AkılTanrı'nın "Ol!" demesiEvrenin dört varlık düzeyiPeygamber: külli ruhun bir parçası olarak külli tabiata gönderilen şerefli varlıkİbn Bacce:Evrenin küçük bir modeli olarak insanİlahi olanla birlik ya da birleşme (el-ittisal)Filozofun toplum içindeki yalnızlığı (el-tevahüd)İnsan ruhunun nebati nefs, hayvani nefs ve insani nefs olarak üçe ayrılmasıAklın potansiyel ya da aktüel olabilmesiİnsanın geçtiği farklı aşamalar ve bunların felsefi anlamlarıDüşünme yetisinin en temel işleviDört ayrı kavram ya da akledilir form türüİnsan türleri: Sıradan insanlar veya yığınlar (cumhur), teorik düşünme yeteneğine sahip olan insanlar veya teorisyenler (nüzzâr) ve mutlu insanlar ya da filozoflar (suadâ)Erdemli toplum nasıl oluşur?Erdemsiz bir toplum veya onun bozuk yönetim biçimleri10. İbn Rüşd: Batıya Damga Vuran FilozofDante'nin İlâhî Komedya'da ondan "büyük şârih" diye söz etmesinin nedeniDin-Felsefe ilişkisine Dair GörüşleriÇifte hakikat öğretisiMutlak Hakikate veya evrendeki varlıklara ve onlar aracılığıyla da esas Tanrıya ilişkin bilgiEhli filozofların yolu: burhan, Kelamcıların yolu: cedel, sıradan insanların yolu: hitabetİlk Muharrik veya Tanrı"Kozmolojik delil" ve "inayet" ve "ihtira" delilleriTanrının SıfatlarıTehâfütü'l-tehâfütÂlemin KökeniYaratmanın sürekliliğiAyüstü Âlemİki ezeli-ebedi şey sınıfıEvrenin Tanrıya olan fiziki bağımlılığının, akıl ve düşünceye ek olarak, arzu ve hatta aşk yoluyla ifade edilmesiAyaltı evrenİlk Muharrik'e kadar uzanan hiyerarşik yapılanma içinde yer alan bütün varlıkların temel ilkeleriFaal AkılFeleklerin AkıllarıAhlaki kavramlar ile ilahi emirler arasında bir ayrım yapılması gerekliliğiİnsan kendi eylemlerinden sorumludur."Altın orta" teorisiNihai mükemmellik ve mutluluğun ancak bir toplum içinde mümkün olmasıYönetimin hikmete dayalı olması gerekliliğiDevletin asıl görevi vatandaşları arasında erdemlerin yaygınlaşmasını sağlamaktır.Devlet vatandaşlarının erdemli olabilmeleri için izleyebileceği iki yol.11. Şihabeddin Sühreverdi: İşrâkî FelsefeKeşf ve manevi deneyime dayanan sezgisel, dolayımsız, zamandışı bilgiHakikate ulaşmanın birbirini tamamlayan iki yoluKullandıkları yöntemleri bakımından hakikati arayanların üçe ayrılmasıMeşşai Felsefeye Yönelik EleştirisiMeşşai filozofların Zorunlu Varlığı için "Nurların Nuru" , ayrı ayrı akıllar için de "soyut nurlar" deyiminin kullanılmasıIşık metaforuTanımlanan şeyin tek tek her bir ve bütün bileşenlerini saymanın imkânsız olması"Saf nur" ve "arızi nur" ayrımıKendinden kaim olan karanlık ve başkasına bağımlı olan karanlıkSühreverdi'nin ontolojisi: bir nurani birlik içinde gerçek bir vahdet-i vücutGerçekliğin bilgisine veya varlığın hakikatine ulaşmada dört ayrı aşamaMevcudiyet yoluyla bilgiSpekülatif mistisizm (irfân-i nazarî)12. İbn Tufeyl: Meşriki Hikmet, Hay b. YakzanAkıl ile vahyin, felsefe ile dinin uyumu ya da bağdaşabilirliği düşüncesi"Meşriki hikmet" görüşü ve Hay b. YakzanBilgi teorisiAlgı ve dolayısıyla bilme imkânlarıyla doğayı gözlemlemeAkıl sahibi bir varlık olarak bu dünyadaki mevcudiyetini anlamlandırmaGözlemlenebilir alanın ötesindeki metafizik varlık düşüncesine ulaşmaBirtakım manevi deneyimler sayesinde bazı metafizik bilgilere ve mutlak Hakikat'e ulaşmaÖlümün ve hayatın keşfiAteşin keşfiEvrenin yaratılmış mı yoksa ezeli mi olduğu konusuZorunlu Varlık'ın keşfiBir'den başka hiçbir şey yoktur.Fizikten metafiziğe geçişTeorik bilgi ile mistik ya da tasavvufi bilgi arasındaki ayrımHakikatin biri zahiri, diğeri batini olacak şekilde, iki yüzü ya da görünümü olmasıSosyal varoluş biçiminin dinin söylem ve sınırlarını belirlemesiKitle için din13. İbn Arabi ve Vahdet-i Vücut FelsefesiTeosofik bir sistem inşa etmesiMistik felsefeFelsefi tefekkür mü ilahi keşf mi? Hem evet, hem hayır.Akıl ve sezgi arasındaki dengeAkıl-gönül, rasyonalizm-mistisizm ikiliğiDünyayı hem Bir ve hem de Çok olarak görmekGizemlere dayanan bilgiTenzih ve teşbih anlayışıTeori insanları, düşünce erbapları ve muhakkiklerTanrı yaratıklarıyla hem birliktedir hem de onlardan ayrıdırDayanağı hayalde olan keşifTenzih yoluyla bilenler ve teşbih yoluyla bilenlerVahdet-i Vücud ÖğretisiVarlığın birliği: içerisinde Allahın dışında kalan her şeyin hiçliğe indirgendiği bir tür panteizmYalnızca Tanrı, her şeyi kuşatıp, kapsayan ezeli hakikattir.Hakikat bir ve bölünemezdirBütün varlıklar Allahın tecellileri ve isimleri olup, O'nun zahiri yönünü oluştururlar.Bilinmez bir hazineydim, bilinmek istedim; âlemi yarattım ki onunla bilineyim.